کاروان‌سرای دالکی

کاروانسرای دالکی (دشتستان)، واقع در شهر دالکی از توابع بخش مرکزی شهرستان دشتستان یکی از آثارهای تاریخی و از نقاط دیدنی استان بوشهر در جنوب ایران است. فاصله کاوانسرا دالکی تا شهر بوشهر حدود ۹۵ کیلومتر می‌باشد و بین دو کاروانسرای بزرگ برازجان در دشت و کاروانسرای الحاق پل مشیر در منطقه کوهستانی در فاصله ۱۵ کیلومتری شمال دالکی واقع شده‌است.

آثار زیبایی این کاروانسرا در ۲۳ کیلومتری شمال شهر برازجان و در کنار راه قدیمی شیراز به بوشهر و در وسط «شهر دالکی» بر جای مانده‌است، این بنا ازاواخر دورهٔ قاجاریه وجود دارد و به نام کاروانسرای «دالکی» معروف است. این اثر ارزشمند به دستور مشیرالدوله والی وقت فارس و توسط شخصی به نام محمد رحیم بنا شد. این کاروانسرا از جمله بناهای حیاط دار چهار ایوانی است که فرم رایج معماری وقت در آن رعایت شده‌است. حیاط مرکزی آن دارای ابعادی در اندازه ۷/۳۰ × ۳۰/۶۰ است. پیرامون کاروانسرا دو ردیف بنا وجود دارد که در بخش پیشین اتاقهایی موجود است که بدون واسطه به داخل حیاط راه می‌یابند. این اتاق‌ها یک اتاقک کوچک را نیز در پیش دارند. در بخش پشتی تالارهای ستون داری است که به منظور نگهداری چهار پایان یا اصطلاحاً اصطبل ایجاد شده‌است. عمده مصالح تشکیل دهنده آن قلوه سنگ‌های رودخانه‌ای و ملات گچ است. در چهار گوشه بیرونی کاروان سرا برج‌هایی قرار گرفته که به وسیله درگاه کوچکی به فضای داخلی کاروان سرا راه پیدا می‌کردند. این برج‌های مدور دارای تزیینات گچبری هستند. به منظور دید پاسداران کاروان سرا، روزنه‌هایی در این برج‌ها منظور شده‌است. این بنا که در یک طبقه بوده در چندین مرحله مورد مرمت واقع شده‌است. لازم است ذکر شود که این اثر تاریخی به شماره ۲۰۸۳ در شماره آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌است

آنچه در مورد این کاروانسرا بیشتر از باقی موارد جلب توجه می‌کند این است که مصالح مورد استفاده در آن، قلوه سنگ‌های رودخانه‌ایِ بدون تراش و همچنین ملات گچ است. اتاق‌های کاروانسرا نیز بدون هیچ تزییناتی ساخته شده‌اند و تنها داخل اتاق یک طاقچه به منظور قرار دادن وسایل تعبیه شده است. بر بالای در ورودی کلیه اتاق‌ها نیز روزنه‌ای وجود دارد که برای عبور نور و هوا بوده است.

در چهار گوشه‌ی این کاروانسرا برج‌هایی برای دیده‌بانی قرار دارد که از داخل این برج‌ها، به فضای داخلی کاروانسرا راه دارد. برج‌ها مدور و دارای تزیینات ساده‌ی گچبری هستند. همچنین کاروانسرا یک در ورودی در ضلع غربی دارد و برای دسترسی به پشت بام کاروانسرا تنها یک راهرو پلکانی وجود دارد. تمامی این موارد نشان می‌دهد که معماری کاروانسرا تدافعی بوده و احتملا به دلیل ناامنی راه‌ها این موارد پیش بینی شده است.

آب کاروانسرا نیز به مانند اکثر کاروانسراهای مناطق کویری از طریق آب‌انبار تهیه می‌شده است. آب‌انبار کاروانسرا نسبتا بزرگ است و آب باران از راه یک مدخل چاه به درون آب انبار هدایت می‌شده است.این بنا به ثبت ملی رسیده اما تقریبا بخش عمده‌ای از کاروانسرا تخریب شده است. با چنین وضعیتی، متاسفانه گردشگران کمتری به این کاروانسرا سر می‌زنند و البته، روز به روز بر میزان تخریب چنین اثر باستانی افزوده می‌شود. آیا به نظر شما اگر از این بنا مراقبت می‌شد و آن را مرمت می‌کردند، می‌توانست به محلی برای جذب گردشگران ایرانی و خارجی تبدیل شود؟ نظر شما چیست؟

آدرس کاروانسرای دالکی : استان بوشهر ، شهرستان دشتستان ، شمال شهر دالکی
شماره ثبت در فهرست آثار ملی ایران : ۲۰۸۳ تاریخ ثبت ۱۱/۰۵/۱۳۷۷ ه خورشیدی
ارتفاع از سطح دریا : ۹۹ متر
نامهای دیگر :‌ کاروانسرای حاج محمد رحیم
پیرامون نام (وجه تسمیه) :
شهر دالکی یکی از روستاهای مهم در مسیر بندر بوشهر به شیراز بوده ،که احتمالا معنی آن باید زمین سنگی باشد زیرا کلمه “دال” در زبان پهلوی به معنی سنگ است که به حرف “ک” تشبیه و “ی” نسبت اضافه شده است . معنی دیگر واژه “دال” عقاب و کرکس است و به نظر می رسد لانه این پرنده در اطراف شهر دالکی ، در گذشته به فراوانی وجود داشته است.

در نمای اصلی کاروانسرای دالکی ٬ قاعده تقابل و تقارن که یکی از اصول معماری ایرانی است به خوبی رعایت شده است . با توجه به کمی نزولات جوی و مشکلات دسترسی به آب شیرین ، در کاروانسرای دالکی یک آب انبار زمینی نسبتا بزرگ پیش بینی شده که آب باران را از روی پشت بام و صحن کاروانسرا گردآوری نموده و از راه یک مدخل چاه مانند به درون آب انبار هدایت می کند . کار برداشت آب شیرین از آب انبار نیز از طریق همین چاه انجام می شده است اتاق های کاروانسرای دالکی تقریبا فاقد هر گونه تزئینات می باشد و تنها تاقچه هایی در آنها پیش بینی شده است. البته در پوشش بخش ورودی کاروانسرا ٬ با ایجاد سطوح مقعر و محدب ٬ در به وجود آوردن نوعی تزئینات چشم نواز ٬ تلاش هایی به عمل آمده است.

با توجه به کمی نزولات جوی و مشکلات دسترسی به آب شیرین، در این کاروانسرا یک آب زمینی نسبتاً بزرگ پیش بینی شده که آّب باران را از روی پشت بام و صحن کاروانسرا گردآوری نموده و از راه یک مدخل چاه مانند به درون آب انبار هدایت می‌کند. کار برداشت آب شیرین از آب انبار نیز از طریق همین چاه انجام می‌شده است. این بنا کلاً در یک طبقه ساخته شده و اتاق‌های آن تقریباً فاقد هرگونه تزئینات می‌باشد و تنها تاقچه هایی در آنها پیش بینی شده است. البته در پوشش بخش ورودی کاروانسرا با ایجاد سطوح مقعر و محدب، در به وجود آوردن نوعی تزئینات چشم انداز، تلاش هایی به عمل آمده است.

کاربری قبلی و فعلی بنا:این کاروانسرا تا حدود جنگ جهانی دوم، همواره به عنوان یکی از مهمترین منزلگاههای راه حیاتی بوشهر به شیراز محسوب می‌شده و به عنوان یک استراحتگاه امن مورد استفاده کاروانیان بوده است اما با بهبود کیفیت راه بوشهر به شیراز و در خلال جنگ جهانی دوم و با افزایش ایمنی و سرعت عمل و نقل جاده ای این کاروانسرا فلسفه وجودی خود را از دست داده و بالاخره پس از پایان جنگ جهانی دوم به صورت متروکه و بلااستفاده درآمده و به مرور زمان روبه ویرانی نهاده است این بنا جز آثار ملی ثبت شده است