دروازه ارگ /شیراز

در مرکز شهر شیراز و شمال شرق میدان شهدا، بنایی عظیم توجه را به خود جلب می کند که یادگاری ارزشمند از دوران زندیه به شمار می رود. نامش ارگ کریم خان است و با دیوار و برج و بارو از دیگر قسمت های شهر متمایز می شود. ارگ گونه‌ای از ساختمان‌های بلند و محصور است که نمونه های متنوعی از آن در معماری قدیم به چشم می خورد. این واژه در لغت نامه دهخدا به قلعه کوچکی گفته می شود که در میان قلعه‌ای بزرگ ساخته شده باشد. بسیاری بر این عقیده اند که ارگ کریم خان نشانه ای از ارگ های دیگر همچون بم ندارد. گفته می شود کریم خان زند تحت تاثیر معماری صفویه میدان بزرگی را در شهر شیراز ساخت و ضلع غربی این میدان را به کاخ اندرونی خود و جایی برای اسکان خانواده سلطنتی اختصاص داد که به اشتباه آن را ارگ نامیدند.

این ارگ زمانی محل زندگی کریم خان زند بود و به همین سبب با نام کریم خانی مشهور شد. ارگ کریم خان سرد و گرم روزگار را چشید و پا برجا ایستاد تا امروز به یکی از مهم ترین دیدنی های شیراز و برجسته ترین یادگاری سلسله زندیه بدل شود و گردشگران را به سوی خود بکشاند. این بنا در ۱۴ خرداد ۱۳۵۱ با شماره ۹۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

شاه‌نشین قسمتی آفتاب گیر از خانه است که بزرگتر و دارای سقفی مرتفع تر از سایر اتاق ها بوده و به آن سه دری یا پنج دری نیز می گویند. در اضلاع شمالی، غربی و جنوبی ارگ کریم خان شاه نشین هایی وجود دارد که با عنوان تالار بلندپایه یا بهشت پیرایه نیز خوانده می شود. 

شاه نشین شمالی مناسب زمستان است و به هنگام برودت هوا مورد استفاده قرار می گرفته است. دو ستون جلوی این شاه نشین از سنگ یکپارچه معروف به گندمک ساخته شده اند و بر روی آنها تزیینات گل شاه عباسی دیده می شود. در این شاه نشین یک نیم کاسه مقرنس وجود دارد که رو به حیاط است و زیر آن بخاری قرار دارد. قسمت دوال زیر سقف نیز با مقرنس تزیین شده و سقف کاذب چوبی داشته است. اتاق های شمالی کاملا قرینه قسمت جنوبی هستند.

شاه نشین اصلی، شاه نشین ضلع غربی است که که کاربردی تابستانه دارد و روبه روی حوض بزرگ واقع شده است. این شاه نشین ستون های چوبی با تزیینات مارپیچ دارد. چوب این ستون ها یک تکه و از درخت سرو است و در قسمت بالای آن تزیینات مقرنس خودنمایی می کند.شاه نشین جنوبی در تمام ایام سال مورد استفاده قرار می گرفته و فضایی چهارفصل بوده است.

سیستم آبرسانی ارگ-آب این مجموعه از آب قنات رکن آباد معروف به رکنی تامین شده است. این آب از نظر املاح معدنی بهترین آب شیراز محسوب می‌شد و هم اکنون با خراب شدن این قنات سیستم آبرسانی این مجموعه از بین رفته است.

اخرین پژوهشی که در رابطه با بنای ارگ کریم خان زند صورت گرفته توسط اقای هوشنگ اسفندیاری(دکتری رشته مرمت) صورت گرفته که درباره معماری و توصیف محوطه و نقوش و تزیینات این بنا تحقیق کرده اند. همچنین سرپرست کارگاه مرمت ارگ کریم خان بود./